Lozan ve Cumhuriyet

1856'da Hattı Hümayunun ilanı ile tüm Osmanlılar dinleri ve ırkları ne olursa olsun eşit haklara sahip oldular. Bu arada Yahudi cemaatinin yönetimi de peyderpey bağnaz dini kişilerden laik unsurların eline geçmeğe başladı.

Birinci Dünya Savaşı sonunda yenilen ve parçalanan Osmanlı İmparatorluğu tarih sahnesindeki yerini genç bir devlete, Mustafa Kemal Atatürk'ün kurduğu Türkiye Cumhuriyeti'ne terk etti. Atatürk Cumhurbaşkanı seçildi ve laik bir Anayasa kabul edildi.

Lozan Antlaşması ile gayrimüslim dini azınlıklara azınlık hakları tanınırken Türk Yahudi Cemaatı yöneticileri 15 Eylül 1925 tarihinde aldıkları bir kararla Lozan'ın Şahıs Hukuku alanında (Madde 42) düzenlediği azınlık haklarından feragat etti.

İkinci Dünya Savaşı'nın trajik yıllarında Türkiye tarafsızlık statüsünü korumayı başardı. Atatürk ırkçı-totaliter buhranın ilk belirtilerini sezinlediği 1933 yılında Nazi Almanyasının ünlü Yahudi bilim adamlarını Türkiye'ye sığınmaya ve bilim hayatlarını Türk Üniversitelerinde devam ettirmeye davet etti.

Selahattin Ülkümen Yad Vashem’deki törende

Davete icabet edip yurdumuza gelen profesörler uzun yıllar ülkemiz üniversite ve bilim hayatına değerli katkılarda bulundular.

İkinci Dünya Savaşı sırasında Türk Diplomatları¹ olağanüstü bir gayret göstererek görevde bulundukları Nazi işgali altındaki ülkelerdeki Türk kökenli Yahudileri ve çok kez, mevzuatı zorlayarak, onların Türk uyruklu olmayan yakınlarını, Nazi mezaliminden ve yok etme kamplarından kurtarmayı başardılar. "İnsanlık Örneği" bu kahramanlardan 1943-44 Rodos Konsolosu Selahattin Ülkümen'e dünyadaki tek gerçek soykırım (Holocaust) Enstitüsü ve Müzesi olan Kudüs'teki Yad Vashem tarafından 26 Haziran 1990 günü düzenlenen görkemli bir törenle Uluslararası Dürüst (Righteous Gentile = Hassid Umot ha-Olam) unvanı verildi.

¹  Paris Büyükelçisi Behiç Erkin, Paris Başkonsolosu Cevdet Dülger, Paris Konsolos Muavini Namık Kemal Yolga, Marsilya Konsolosu Necdet Kent ve daha niceleri ...