• Türkçe
Barselona'da Sinagog Mayor veya Shlomo ben Adrete Sinagogu Print E-mail

© Naim Avigdor Guleryuz
Salom 23 .03.2004 

Dedeleri Turkiye kokenli Alaluf ailesinin Montreal'de bir medya kurulusunun baskan vekili olan kizlari Carole (32) ile ayni kentte internet hizmetleri sunan bir sirketin muduru Jonathan Wasserman (34) 10 Agustos 2003  Pazar gunu Barselona'nin Shlomo ben Abraham ben Adret tarihi sinagogunda aile ici samimi bir torenle dunya evine girdiler.

Her gun her yerde rastlanan benzeri sayisiz olaydan biri gibi gorunen bu dugunun oykusunu beraberce izleyelim ve bizi goturecegi tarihin derinliklerinde bir gezintiye cikalim.

Carole 2002 yazinda ciktigi 5 haftalik bir tatil icin Avrupa'ya gelir. Tatilinin son duragi Barselona'da, kendisinin bir Sefarad Yahudisi oldugunu ogrenen Ispanyol arkadasi  kentteki tarihi Sefarad Sinagogunu ziyaret etmesini tavsiye eder. Ne var ki Carole belirtilen yorenin daracik sokaklarinda sinagoga benzer bir yapiya rastlayamamaktadir. Bir aralik eski bir tas binanin sokak zemini penceresinden  sizan isik dikkatini ceker ve hayretler icinde bunun bir menora'dan yayildigini fark eder. Girdigi yer Kanada'da ve ziyaret ettigi diger ulkelerde gormeye alistigi sinagoglara pek benzememektedir. Sokak seviyesinin altinda, Ehal'i ve Menorasi'ile 2 kucucuk odadan olusan bu ibadethaneden cok etkilenen Carole 6 yuzyil once buralarda yasamis atalarini dusunerek gozyaslarini tutamaz. Kanada'ya donusunde, herkese ve nisanlandigi Jonathan'a heyecanini anlatir ve o sinagogda evlenmek istegini vurgular. Aileler bu istegi anlayisla karsilar ve dugun tarihi belirlenir. Jonathan sinagogu ancak torene 3 gun kala gorur: "Burada bir dugunu imkansiz saniyordum, ama Carole'un sevkini gorunce hayir diyemedim!".

Ve ... 7 Agustos 1391 Pazartesi gunu cereyan eden katliam sonucu Barselona Yahudi cemaatinin tamamen yok olmasindan tam 612 yil sonra ilk kez, 10 Agustos 2003 Pazar gunu, sinagog mahalline sigabilen ancak 20 kadar davetlinin huzurunda tarihi dugun toreni icra edilir.

***.

"Barselona'ya gel, sana Avrupa'nin en eski sinagogunu gezdireyim!" diyen bir Ispanyol dostun cagrisini dikkate almamak benim icin mumkun muydu? Dogal olarak "Hayir!". Boylece, ileride sizinle paylasacagim diger bazi temaslarimi da planlayarak Bati Akdeniz'in kardes kenti Barselona'da buldum kendimi.

***

Barselona'nin unlu caddesi La Rambla'ya yakin, Sant Jeume meydanina komsu

sokaklarin olusturdugu antik "Call" deyiz.. Diasporadaki Sefarad toplumlari cal (kal) veya cahal (kahal) sozcugunu cemaatin toplanma yeri yani sinagogu anlamina kullanmakta ise de Katalonya lehcesinde "Call" diger bolgelerde "Juderia" diye ifade edilen tarihi Yahudi yerlesim bolgesini tanimlar. Daracik sokaklari, tas binalari, birbirine neredeyse degecek ciktilariyla tipik bir orta cag "barrio" su (mahallesi).

Yahudilerin Iber yarimadasina ne zaman ve nasil geldikleri kesin olarak bilinmemektedir. Kimi tahmin ve gunumuze kadar sure gelen efsanelere gore, yarimadaya ilk Yahudiler Kral Suleyman zamaninda Akdeniz'de ticaret yapan Fenike gemileriyle gelip yerlesmisler, kimine gore Babil Kirali Nabukodonosor'un Kudus'u fethinden sonra  buraya gonderilmisler, bir diger rivayete  gore Kudus'te Tapinagin yikilmasindan sonra Romalilar tarafindan Akdeniz'in bu diger ucuna surulmusler. Katalonya bolgesinde tarihi kentler Ampurias Lluro (bugunku Mataro) kazilarinda gun isigina cikan Yahudi objeleri ile Taragano, Tortona, Adra ve Elche'deki bulgular M.S.1.yuzyildan itibaren Iber yarimadasinda yerlesik bir Yahudi yasamini kanitlamaktadir

Barselona'da Yahudi yasaminin baslangic tarihini de kesin olarak saptamak olanaksiz. Ancak Babil Hahamlarinin Barselona Hahamlarina gonderdikleri 8. yuzyila ait bir responsa bu surecin bilinen en kesin belgesi. 12.yuzyil ortasinda bu kenti ziyaret eden unlu seyyah Benjamen de Tudela "deniz kiyisinda kurulmus bu kucuk ve guzel beldede kutsal bir Yahudi cemaatine, bilge ve akilli insanlara ve kudretli prenslere" rastladigina isaret eder. Yosef ibn Zabara (Sefer Saasuim -Libro de los Entretinimientos), Rabi Moshe ben Nahman "RaMBaN", Aragon Kirallarinin danismani filozof Hasday Crescas Barselona'da dogmus ve yasamis unlulerden sadece birkacidir. 1350-1360 yillari arasinda hazirlanan unlu Hagaddah ise halen Londra'da British Museum da bulunmaktadir. 

Arc de Sant Ramon, Call, Bisbe ve Sant Sever sokaklari arasindaki bu bolgenin 13. yuzyil ortasinda genisletildigi ve bugun Sant Jaume klisesi avlusunun bulundugu yerde Call Menor‘un insa edildigi, 14.yuzyilda Call'da 4 sinagogun mevcut oldugu bilinmektedir: 1306 yilinda Fransiz kokenli Yahudiler icin Banys Freds (Arc de Sant Ramon) sokaginda ozel izinle  insa edilen Sinagoga de los Franceses, Sinagoga de'n Massot, Sinagoga Poca (Kucuk Sinagog) ve Sinagoga Mayor (Buyuk Sinagog). Mikve, firin, kaser kasap (Carnisseria) ve balikci bolge icinde yerlerini almislardi. Kaser sarap imali icin Yahudilere ait uzum baglari ile mezarlik ise  Montjuic civarinda bulunmaktaydi. 

Antik kent tanimlamalarinda  sinagoglar iki ozellikleriyle teshis edilir: Kudus'e donuk cepheleri ve bu cephe uzerinde Kutsal Kent Kudus uzerinden gecen isinlarin binaya girmesini saglayacak iki adet genis pencereleri. 1996 yilinda Barselona'da baslayan calisma ve arastirmalar bir cok bilgiyi gun isigina cikarmistir. Eski Yahudi mahallesinde, Marlet ile Sant Domenec sokaklarinin kosesinde bulunan ve bu ozellikleri tasiyan bir yapi arastirmacilarin dikkatini ceker. Vergi toplayicisi Jaume Colom'un kayitlarina gore de Call Jueu (Yahudi mahallesi) tam bu noktada bitiyordu. Ayrica bina, sokagin genel topografyasindan farkli olarak kentin Kuzeybati-Guney dogu ekseninden saparak Kuzey-Guney ekseni uzerinde yerini aramaktaydi. Yuzey ve yapi strukturunun tetkikinden sonra binanin, Romalilar zamaninda muhtemelen 3.yuzyilda insa edildigi, yapi teknigi bakimindan ikametgah olmaktan cok bir kamu, cemaat alani gorunumunde oldugu ve 13.yuzyila kadar aynen kalan yapinin bu tarihte yenilenip eski yonlenme eksenine dokunulmadan buyutuldugu sonucuna varan arastirmacilar buranin eski sinagog oldugunu ilan ettiler. Sinagogla ilgili olarak o doneme ait eldeki tek belge, binanin yukseltilmesine izin veren 1267 tarihli kraliyet izni'dir.

***

Onceleri guneyde, Toledo ve Sevilya'da, baslayan Yahudi karsiti olaylar 14. yuzyilin sonlarinda Aragon Kralligina da sicrar. 5 Agustos 1391 Cumartesi gunu  Barselona Yahudilerinin kara gunudur. Yetkili makamlarin almaga calistigi tum onleyici tedbirlere ragmen, Endulus'un Katolik egemenligine gecmis bolgelerinden deniz yolu ile gelen provokatorlerin tetikledikleri olaylar sonucu o gun 100 kadar Yahudi oldurulur. Elebasilardan 10 kadarinin tutuklanip idam edilmesi olaylari durdurtmaz ve 7 Agustos 1391 Pazartesi gunu, kirsal kesimden gelip kente girmeyi basaranlarin da katilimiyla Yahudi mahallesi tahrip edilir, 400 kadar Yahudi oldurulur, kacmayi basaramayan cogunluk da kerhen Katolikligi kabullenip vaftiz olur. Barselona Yahudi yasami o gun fiilen sona erer. Call'deki tum Yahudi binalari da Kralin mulkiyetine gecer. Katolik takvimine gore 8 Agustos Aziz Dominik gunu olarak anildigindan Yahudi binalari Aziz Dominik kabartmalari ile suslenir ve sokaga Sant Domenec adi verilir. 

Bugun, temelleri Romalilar doneminden kalan, duvarlarinin bir kismi orta cag'da bir kismi da 1678 tarihli izin fermani ile ust katlar eklenince orulmus binanin zemin katindaki sinagoga Marlet sokagindaki kucuk bir kapidan girilmekte: Romalilar zamaninda sokak seviyesi bugunkunden yaklasik 2 metre daha asagida oldugundan, yok olmus bir cemaate saygi duyarcasina basimizi egerek ve birkac basamak inerek ... 

Varilan oda sinagogun fuayesi. Hemen sagdaki Opus Africanus kalintilari, kentin kurulusunun ilk yillarina kadar uzanan ve kamu binalarinin yapiminda kullanilan bir yapi tarzinin taniklari. Odanin tabani, alttaki temellerin ve eski alt yapinin gozukmesi icin kalin bir camla ortulmus. Uzerinde yukselen duvarlar ise 13.yuzyilin tipik orta cag mimarisi stilinde. Odanin sonunda  gorulen tastan iki boyama teknesi,  sonradan Katolik olma D'Arguens ailesine ait. Jaume D'Arguens ve oglu Guillem 1 Ekim 1477 de kiraladiklari bu yerde boyama islerini surdururken ailenin Yahudi geleneklerini devam ettirdiginin anlasilmasi uzerine 1487 yilinda engizisyon tarafindan takibe ugrar, fakat Fransa'ya kacmagi basarirlar. 

Bir basamakla gecilen ikinci oda esas sinagog mahalli. 12 x 6 m boyutunda, gunumuz kosullarinda cok kucuk, ancak o donemde izin verilen olculere uygun bir alan. Duvarlar 13. ve 17. yuzyillara ait, kubbe seklindeki tavan da 17. yuzyilda orulmus. Doneminin, oturma yerleri bulundurulmasina musaade edilen tek sinagogu.  O kadar ki bu yerler kiralama, bagis ve vasiyet konusu dahi olabiliyordu. Binanin kuzeybatisinda olmasi gereken ve halen kayip olan esas girisin tam karsisinda, guney bati duvarinda iki genis pencere ve aralarinda Ehal gorevini goren dolap. Yan duvari, Mayorka'li artist Faerran Aguilo'nun 1957 yilinda, atalarinin anisina bagisladigi buyuk boy bir Menora. 

600 yildan beri ibadete kapali ve ancak birkac yil once yeniden bulunan bu sinagoga, 1235-1310 yillari arasinda yasayan ve 50 yili askin bir sure Katalonya Yahudilerinin lideri olarak hizmet veren, kisaca  RaSHBa diye anilan Shlomo ben Abraham ben Adret ‘in adi verilmistir. 

Sinagog bugun, Major Sinagog projesini desteklemek ve yurutmek amaciyla degisik din ve kokenden Ispanyol tarihciler tarafindan 1997'de kurulan ve hedeflerinden biri de Katalonya Yahudi tarihini derlemek olan Associacio Call de Barcelona kurumu tarafindan idare edilmektedir. Sinagog'da ibadet duzenli olmamakla beraber, ayda bir Cumartesi sabahlari dua edilmekte, ayrica dugun, Bar Mitzva,  Bat Mitzva ve mevlut'lar icin hizmet verilmektedir. 

Barselona'ya giderseniz kentin sayisiz guzellikleri yaninda ozellikle kendine ozgu bu tarihi eseri gormegi ihmal etmemenizi salik veririm.*

 Kaynakca:

1.      Pilar Romeu Fere and Miguel Iaffa, La antigua Sinagoga Mayor de Barcelona, Associacio Call de Barcelona

2.      Janice Arnold, Canadian couple wedding in the former Major Synagogue, Canadian Jewish News from Toronto, 18 Eylul 2303.

3.      Numisma, No. XXVI, 1976

4.      Joan Albert Adell i Gisbert, Informe sobre les estructures existents en el subsol de l'edifici del carrer Marlet no.5 de Barcelona, Subat 2003 

 
< Prev   Next >