| Barselona'da Sinagog Mayor veya Shlomo ben Adrete Sinagogu |
|
|
|
© Naim Avigdor Güleryüz
Dedeleri Türkiye kökenli Alaluf ailesinin Montreal’de bir medya kuruluşunun başkan vekili olan kızları Carole (32) ile aynı kentte internet hizmetleri sunan bir şirketin müdürü Jonathan Wasserman (34) 10 Ağustos 2003 Pazar günü Barselona’nın Shlomo ben Abraham ben Adret tarihi sinagogunda aile içi samimi bir törenle dünya evine girdiler. Her gün her yerde rastlanan benzeri sayısız olaydan biri gibi görünen bu düğünün öyküsünü beraberce izleyelim ve bizi götüreceği tarihin derinliklerinde bir gezintiye çıkalım. Carole 2002 yazında çıktığı 5 haftalık bir tatil için Avrupa’ya gelir. Tatilinin son durağı Barselona’da, kendisinin bir Sefarad Yahudisi olduğunu öğrenen İspanyol arkadaşı kentteki tarihi Sefarad Sinagogunu ziyaret etmesini tavsiye eder. Ne var ki Carole belirtilen yörenin daracık sokaklarında sinagoga benzer bir yapıya rastlayamamaktadır. Bir aralık eski bir taş binanın sokak zemini penceresinden sızan ışık dikkatini çeker ve hayretler içinde bunun bir menora’dan yayıldığını fark eder. Girdiği yer Kanada’da ve ziyaret ettiği diğer ülkelerde görmeye alıştığı sinagoglara pek benzememektedir. Sokak seviyesinin altında, Ehal’i ve Menorası’ile 2 küçücük odadan oluşan bu ibadethaneden çok etkilenen Carole 6 yüzyıl önce buralarda yaşamış atalarını düşünerek gözyaşlarını tutamaz. Kanada’ya dönüşünde, herkese ve nişanlandığı Jonathan’a heyecanını anlatır ve o sinagogda evlenmek isteğini vurgular. Aileler bu isteği anlayışla karşılar ve düğün tarihi belirlenir. Jonathan sinagogu ancak törene 3 gün kala görür: “Burada bir düğünü imkansız sanıyordum, ama Carole’un şevkini görünce hayır diyemedim!”. Ve … 7 Ağustos 1391 Pazartesi günü cereyan eden katliam sonucu Barselona Yahudi cemaatinin tamamen yok olmasından tam 612 yıl sonra ilk kez, 10 Ağustos 2003 Pazar günü, sinagog mahalline sığabilen ancak 20 kadar davetlinin huzurunda tarihi düğün töreni icra edilir. ***. “Barselona’ya gel, sana Avrupa’nın en eski sinagogunu gezdireyim!” diyen bir İspanyol dostun çağrısını dikkate almamak benim için mümkün müydü? Doğal olarak “Hayır!”. Böylece, ileride sizinle paylaşacağım diğer bazı temaslarımı da planlayarak Batı Akdeniz’in kardeş kenti Barselona’da buldum kendimi. *** Barselona’nın ünlü caddesi La Rambla’ya yakın, Sant Jeume meydanına komşu sokakların oluşturduğu antik “Call” deyiz.. Diasporadaki Sefarad toplumları cal (kal) veya cahal (kahal) sözcüğünü cemaatin toplanma yeri yani sinagogu anlamına kullanmakta ise de Katalonya lehçesinde “Call” diğer bölgelerde “Juderia” diye ifade edilen tarihi Yahudi yerleşim bölgesini tanımlar. Daracık sokakları, taş binaları, birbirine neredeyse değecek çıktılarıyla tipik bir orta çağ “barrio” su (mahallesi). Yahudilerin İber yarımadasına ne zaman ve nasıl geldikleri kesin olarak bilinmemektedir. Kimi tahmin ve günümüze kadar süre gelen efsanelere göre, yarımadaya ilk Yahudiler Kral Süleyman zamanında Akdeniz’de ticaret yapan Fenike gemileriyle gelip yerleşmişler, kimine göre Babil Kıralı Nabukodonosor’un Kudüs’ü fethinden sonra buraya gönderilmişler, bir diğer rivayete göre Kudüs’te Tapınağın yıkılmasından sonra Romalılar tarafından Akdeniz’in bu diğer ucuna sürülmüşler. Katalonya bölgesinde tarihi kentler Ampurias Lluro (bugünkü Mataro) kazılarında gün ışığına çıkan Yahudi objeleri ile Taragano, Tortona, Adra ve Elche’deki bulgular M.S.1.yüzyıldan itibaren İber yarımadasında yerleşik bir Yahudi yaşamını kanıtlamaktadır Barselona’da Yahudi yaşamının başlangıç tarihini de kesin olarak saptamak olanaksız. Ancak Babil Hahamlarının Barselona Hahamlarına gönderdikleri 8. yüzyıla ait bir responsa bu sürecin bilinen en kesin belgesi. 12.yüzyıl ortasında bu kenti ziyaret eden ünlü seyyah Benjamen de Tudela “deniz kıyısında kurulmuş bu küçük ve güzel beldede kutsal bir Yahudi cemaatine, bilge ve akıllı insanlara ve kudretli prenslere” rastladığına işaret eder. Yosef ibn Zabara (Sefer Saasuim -Libro de los Entretinimientos), Rabi Moshe ben Nahman “RaMBaN”, Aragon Kırallarının danışmanı filozof Hasday Crescas Barselona’da doğmuş ve yaşamış ünlülerden sadece birkaçıdır. 1350-1360 yılları arasında hazırlanan ünlü Hagaddah ise halen Londra’da British Museum da bulunmaktadır. Arc de Sant Ramon, Call, Bisbe ve Sant Sever sokakları arasındaki bu bölgenin 13. yüzyıl ortasında genişletildiği ve bugün Sant Jaume klisesi avlusunun bulunduğu yerde Call Menor‘un inşa edildiği, 14.yüzyılda Call’da 4 sinagogun mevcut olduğu bilinmektedir: 1306 yılında Fransız kökenli Yahudiler için Banys Freds (Arc de Sant Ramon) sokağında özel izinle inşa edilen Sinagoga de los Franceses, Sinagoga de’n Massot, Sinagoga Poca (Küçük Sinagog) ve Sinagoga Mayor (Büyük Sinagog). Mikve, fırın, kaşer kasap (Carnisseria) ve balıkçı bölge içinde yerlerini almışlardı. Kaşer şarap imali için Yahudilere ait üzüm bağları ile mezarlık ise Montjuic civarında bulunmaktaydı. Antik kent tanımlamalarında sinagoglar iki özellikleriyle teşhis edilir: Kudüs’e dönük cepheleri ve bu cephe üzerinde Kutsal Kent Kudüs üzerinden geçen ışınların binaya girmesini sağlayacak iki adet geniş pencereleri. 1996 yılında Barselona’da başlayan çalışma ve araştırmalar bir çok bilgiyi gün ışığına çıkarmıştır. Eski Yahudi mahallesinde, Marlet ile Sant Domenec sokaklarının köşesinde bulunan ve bu özellikleri taşıyan bir yapı araştırmacıların dikkatini çeker. Vergi toplayıcısı Jaume Colom’un kayıtlarına göre de Call Jueu (Yahudi mahallesi) tam bu noktada bitiyordu. Ayrıca bina, sokağın genel topografyasından farklı olarak kentin Kuzeybatı-Güney doğu ekseninden saparak Kuzey-Güney ekseni üzerinde yerini aramaktaydı. Yüzey ve yapı strüktürünün tetkikinden sonra binanın, Romalılar zamanında muhtemelen 3.yüzyılda inşa edildiği, yapı tekniği bakımından ikametgah olmaktan çok bir kamu, cemaat alanı görünümünde olduğu ve 13.yüzyıla kadar aynen kalan yapının bu tarihte yenilenip eski yönlenme eksenine dokunulmadan büyütüldüğü sonucuna varan araştırmacılar buranın eski sinagog olduğunu ilan ettiler. Sinagogla ilgili olarak o döneme ait eldeki tek belge, binanın yükseltilmesine izin veren 1267 tarihli kraliyet izni’dir. *** Önceleri güneyde, Toledo ve Sevilya’da, başlayan Yahudi karşıtı olaylar 14. yüzyılın sonlarında Aragon Krallığına da sıçrar. 5 Ağustos 1391 Cumartesi günü Barselona Yahudilerinin kara günüdür. Yetkili makamların almağa çalıştığı tüm önleyici tedbirlere rağmen, Endülüs’ün Katolik egemenliğine geçmiş bölgelerinden deniz yolu ile gelen provokatörlerin tetikledikleri olaylar sonucu o gün 100 kadar Yahudi öldürülür. Elebaşılardan 10 kadarının tutuklanıp idam edilmesi olayları durdurtmaz ve 7 Ağustos 1391 Pazartesi günü, kırsal kesimden gelip kente girmeyi başaranların da katılımıyla Yahudi mahallesi tahrip edilir, 400 kadar Yahudi öldürülür, kaçmayı başaramayan çoğunluk da kerhen Katolikliği kabullenip vaftiz olur. Barselona Yahudi yaşamı o gün fiilen sona erer. Call’deki tüm Yahudi binaları da Kralın mülkiyetine geçer. Katolik takvimine göre 8 Ağustos Aziz Dominik günü olarak anıldığından Yahudi binaları Aziz Dominik kabartmaları ile süslenir ve sokağa Sant Domenec adı verilir. Bugün, temelleri Romalılar döneminden kalan, duvarlarının bir kısmı orta çağ’da bir kısmı da 1678 tarihli izin fermanı ile üst katlar eklenince örülmüş binanın zemin katındaki sinagoga Marlet sokağındaki küçük bir kapıdan girilmekte: Romalılar zamanında sokak seviyesi bugünkünden yaklaşık 2 metre daha aşağıda olduğundan, yok olmuş bir cemaate saygı duyarcasına başımızı eğerek ve birkaç basamak inerek … Varılan oda sinagogun fuayesi. Hemen sağdaki Opus Africanus kalıntıları, kentin kuruluşunun ilk yıllarına kadar uzanan ve kamu binalarının yapımında kullanılan bir yapı tarzının tanıkları. Odanın tabanı, alttaki temellerin ve eski alt yapının gözükmesi için kalın bir camla örtülmüş. Üzerinde yükselen duvarlar ise 13.yüzyılın tipik orta çağ mimarisi stilinde. Odanın sonunda görülen taştan iki boyama teknesi, sonradan Katolik olma D’Arguens ailesine ait. Jaume D’Arguens ve oğlu Guillem 1 Ekim 1477 de kiraladıkları bu yerde boyama işlerini sürdürürken ailenin Yahudi geleneklerini devam ettirdiğinin anlaşılması üzerine 1487 yılında engizisyon tarafından takibe uğrar, fakat Fransa’ya kaçmağı başarırlar. Bir basamakla geçilen ikinci oda esas sinagog mahalli. 12 x 6 m boyutunda, günümüz koşullarında çok küçük, ancak o dönemde izin verilen ölçülere uygun bir alan. Duvarlar 13. ve 17. yüzyıllara ait, kubbe şeklindeki tavan da 17. yüzyılda örülmüş. Döneminin, oturma yerleri bulundurulmasına müsaade edilen tek sinagogu. O kadar ki bu yerler kiralama, bağış ve vasiyet konusu dahi olabiliyordu. Binanın kuzeybatısında olması gereken ve halen kayıp olan esas girişin tam karşısında, güney batı duvarında iki geniş pencere ve aralarında Ehal görevini gören dolap. Yan duvarı, Mayorka’lı artist Faerran Aguilo’nun 1957 yılında, atalarının anısına bağışladığı büyük boy bir Menora. 600 yıldan beri ibadete kapalı ve ancak birkaç yıl önce yeniden bulunan bu sinagoga, 1235-1310 yılları arasında yaşayan ve 50 yılı aşkın bir süre Katalonya Yahudilerinin lideri olarak hizmet veren, kısaca RaSHBa diye anılan Shlomo ben Abraham ben Adret ‘in adı verilmiştir. Sinagog bugün, Major Sinagog projesini desteklemek ve yürütmek amacıyla değişik din ve kökenden İspanyol tarihçiler tarafından 1997’de kurulan ve hedeflerinden biri de Katalonya Yahudi tarihini derlemek olan Associacio Call de Barcelona kurumu tarafından idare edilmektedir. Sinagog’da ibadet düzenli olmamakla beraber, ayda bir Cumartesi sabahları dua edilmekte, ayrıca düğün, Bar Mitzva, Bat Mitzva ve mevlut’lar için hizmet verilmektedir. Barselona’ya giderseniz kentin sayısız güzellikleri yanında özellikle kendine özgü bu tarihi eseri görmeği ihmal etmemenizi salık veririm.* Kaynakça:
|
| < Önceki | Sonraki > |
|---|