© Naim Avigdor Guleryuz
Salom, 18.05.2005  

    Bir suredir bazi internet iletisim gruplarinda ve son haftalarda El Amaneser ve Salom'da yer alan bir tartismaya aciklik getirmek icin, Hahambasilik Kurumu hakkinda hazirlamakta oldugum ve umarim bu yil icinde yayimlanabilecek kapsamli arastirmada yer alacak olan bazi hususlari epeyce ozetleyerek simdiden sizlerle paylasmak zorunlulugunda hissettim kendimi. Daha ayrintili bilgi ve belgeye ise soz konusu kitabimda yer verilecektir.
    Yazimin sonunda soyleyecegimi bastan ifade edeyim: Cumhuriyetten sonra Turkiye'mizin ilk Hahambasisi Rav Rafael Saban olup ikincisi Rav David Asseo ve ucuncusu Rav Izak Haleva'dir. Soz konusu tartismada kullanilan bazi deyimlerin ve ozellikle yabanci kokenli olanlarin sozluk anlamlarini ve yasal kokenleri ile kullanimlarini inceleyerek baslar ve dolayisiyla yanlis yorum veya yakistirmalari pesinen duzeltirsek daha kolay anlasiriz sanirim. 
    Locum Tenens , hemen hemen tum lisanlarin hukuk terminolojisine girmis latince kokenli bir deyimdir. Locum, "yer" demek olan latince locus sozcugunun i-hali, itham hali (accusatif), tenens de "tutmak" anlamina gelen tenere fiilinin -en yapili,  durum ortaci hali (present participle) dir. Locum Tenens deyimi baskasinin yerini gecici olarak tutan anlaminda olup hukuk literaturunde bir gorevi asil sahibinin yerine, genelde gecici olarak, yuruten kisi'yi ifade etmekte, pratik uygulamada ise bu ifade ozellikle doktorlar ve din adamlari icin kullanilmaktadir.  
    Herhangi bir tereddude yer kalmamasi icin izahatimi (kaynakca bolumunde acikca belirttigim) Ingilizce, Fransizca ve Turkce sozluklerden nakledecegim birkac madde ile de desteklemek isterim.  Soyle ki:  "one who substitutes temporarily, as for a physician or clergyman"¹,"a person, especially a physician or cleric, who substitutes temporarily for another"²,"remplacant, suppléant, faire l'intérim"³ . Anglo sakson hukuk literaturunde ise ozellikle Acting deyimi kullanilmakta olup sozluk anlami "bir baskasinin gorevini gecici olarak ifa etme" dir⁴.
    Gerek Haim Nahum'un Mose Levi'nin istifasindan kendisinin Osmanli Hahambasi secilmesine kadar gecen gorev suresi, gerek Haim Becerano'nun tum gorev suresi bu sifatla anilmaktadir.   Turkcemizde bu deyim bazen orijinal latince sekli ile kullanilmakta, ancak daha cok Osmanli hukuk literaturunde oldugu gibi kaymakam  sozcugu ile ifade edilmektedir.  Kaymakam sozcugu ise arapca kokenli olup gercek sekli kaimmakam dir. Arapca'da kaim = yerine, makam da = gorev olup kaimmakam⁵ rahatca anlasildigi gibi bir kimsenin yerine gecen⁶, bir gorevi asil sorumlusu, sahibi  yerine yuruten anlamindadir.  Demek oluyor ki, locum tenens ve kaymakam deyimlerinde iki oge yer almaktadir: 1) gorev veya makam, 2) yerine. Esasen hukuken de bu anlamda kullanilmaktadir.  
    Aciklamamizin etimoloji kismini burada noktalayalim ve simdi Hahambasi deyimine deginelim. Musevilikte, Hiristiyanlikta gorulen Papa ve Patrik gibi sifatlarin aksine bir ruhban sinifi, tum dunya Musevilerini kapsayan bir Hahambasilik hiyerarsisi mevcut degildir.  Hahambasi yalnizca sinirlari gelenek veya yasalarla belirlenmis belirgin bir yorenin dini onderidir.  Bazi Yahudi cemaatlerinde hic kullanilmayan bu sifat kendi toplumumuzda ise ezelden beri yer almistir. Fatih Sultan Mehmed'in 1453'de Istanbul'u fethettiginde Bizans'in son Hahambasisi Mose Kapsali'yi Osmanli Hahambasisi atadigi iddiasi da varit degildir. Kapsali'nin son doneminde artik bir kent-devlet haline dusmus Bizans'daki durumunun buyume ve genisleme caginda olan Osmanli Imparatorlugu boyutlarinda dusunulmesi mumkun olmayip kendisinin, 25 Rebiulahir 885 (4 Temmuz 1480) tarihli Irade'de ifade edildigi gibi yalnizca metropolid-i yahudiyan-i istanbuli yani Istanbul Hahambasisi, baska bir deyimle Istanbul'da ikamet eden Musevilerin lideri oldugu tarihciler tarafindan genelde kabul edilmistir.
    Hemen sunu onemle belirteyim ki Osmanli Imparatorlugunda uzun yuzyillar boyunca Musevi milletini temsile ve adina konusmaya yetkili tek bir kimse olmadi. Yukarida da isaret ettigim gibi degisik kent ve yorelerin, ornegin Edirne, Selanik, Serez, Bursa, Izmir, Sam, Bagdat, Musul, Kudus, Trablusgarp vs., kendi Hahambasilari olup bazilari dini  yorumlari, eserleri ve islemleri ile adlarini tarihe yazdirmislardir. Ancak, Istanbul Hahambasisi'nin Babiali'ye daha yakin olmasi sebebiyle digerlerine nazaran daha avantajli oldugu, uzak  kent Hahambasilarinin bazi konularda Istanbul Hahambasisi'nin Saray nezdinde tavassutunu talep ve rica etmis olmalari dogaldir. Istanbul Yahudileri de Hahambasilarini kendi aralarindan secer ve sonucunu hukumete bildirmekle yetinirlerdi. Bu yontemle Yahudiler, Rum ve Ermenilerin aksine, padisah beratina sahip ve makami resmen taninmis bir liderden yoksundu. 23 Sevval 1250 (22 Subat 1835) tarihli Takvim-i Vakayi gazetesi, Rum ve Ermeni Patriklerine Saray'da nisan verilmesi toreninden sonra Musevi milletinin de Babiali'ye dilekce sunarak Sultan'in eskiden beri tebaasi olan kendilerinin de bu onurdan yoksun kalmamalarini ve kendilerinin de simdiye kadar yalnizca kendi aralarinda secilen Hahambasilarin Sultan tarafindan resmen taninarak ber'at verilmesini rica ettiklerini yazar. Reform ve islahat girisimlerine acik olan Sultan II. Mahmud  1250 (1835) tarihli berati ile bu talebi kabul ederek Osmanli Hahambasiligi muessesesini ihdas etti. Cemaat yoneticilerinden  kaftanlarini giymis on kisinin esliginde Balat'tan Babiali'ye gelen Abraham Levi'ye berat verilerek kaftan giydirildi. Sultan II. Mahmud'un, baglilik yemini etmek uzere oradan Saray'a gelen Abraham Levi'yi huzuruna kabul ederek nisan takmasindan sonra Hahambasi Yahudiler arasinda Rav del Nisan (Nisan sahibi Hahambasi) olarak anilmaya baslandi. Resmen taninmis bir Hahambasi'ya kavusmanin sevinci ile Yahudiler o gunu sevinc gosterileri ve gece fener alaylari ile kutladilar. Ancak  bu sifatin kabul edilmesi fiiliyatta bir sure, Imparatorluk Yahudilerinin yasaminda herhangi bir yenilik yaratmadi ve Istanbul Hahambasisini Imparatorlugun diger merkezlerindeki Hahambasilara ustun bir duruma getirmedi. 
   Ileri yastaki Abraham Levi'nin olumunden sonra yerine Semuel Haim getirildi. Isadi 19 Recep 1252 (30 Ekim 1836) tarihli Takvim-i Vakayi gazetesinde yayimlanan Semuel Haim, yabanci uyruklu oldugu anlasilinca 1839'da gorevinden alindi ve Hahambasi makamina Balatli Mose Fresko getirildi. 1841 yilinda cemaat tarafindan Hahambasilik makamindan uzaklastirilan Mose Fresko'yu bir ilkokul ogretmeni olan Yakov Behar David izledi. Nisan-i Iftihar Buyuk Kordonu ile onurlandirilan ilk Yahudi olan ve Hahambasilik makamini 13 yil sure ile koruyan bu zat 1854‘de azledildi. Halefi Rav Kahane diye anilan ve Ortakoylu bir ilkokul ogretmeni olan Rav Haim ha-Kohen'dir. 1860'da olen Rav Kohen'in yerine bu makama modern egitim sistemi onculerinden biri olan Yakup Avigdor getirildi. Donemin Yahudi cemaatinde fanatik-aydin mucadelesini sona erdirmege calisan, unlu Kamondo-Akris ihtilafini  yasayan, Edirne-Serez ve Izmir Hahambasilarindan kurulu bir sorusturma komisyonunca aklanan, Mecidiye nisani ile de odullendirilen Yakup Avigdor, belki de ilerlemis yasindan dolayi, 1863 Temmuzunda gorevden alindi.  Bunun uzerine Abdulaziz 2 Sefer 1280 (18 Temmuz 1863) tarihli bir Irade ile Edirne Hahambasisi Yakir Geron'un Istanbul'a gelerek Hahambasi Kaymakami (Locum Tenens) olarak goreve baslamasini, 21 Sefer 1280 (6 Agustos 1863) tarihli Irade ile de Hahamhane Nizamnamesi'ni hazirlamasini buyurdu. Soz konusu Nizamnameyi cok kisa zamanda hazirlatarak Saray'in onayina sunan Yakir Geron Mecidiye Nisani'nin Ikinci Derecesi ile odullendirildi.
    Hahamhane Nizamnamesi 23 Sevval 1281 (1 Nisan 1864) de Takvim-i Vakayi'de yayinlanip 19 Zilhicce 1281 (3 Mayis 1865) tarihinde teblig edilerek yururluge girdi Hahambasi Kaymakami Yakir Geron'un zaman zaman Hahambasilik Berati'nin tanidigi bazi imtiyazlari kullanarak sifat ve yetkilerini asan girisimlerde bulundugu icin bir kac kez Babiali tarafindan uyarilmis olmasi dikkat cekicidir. Meclis-i Cismani icindeki anlasmazliklardan ve uyelerinin cogunun yeteneksizliginden bunalan ve yorulan Geron Mayis 1872'de gorevinden istifa etti. Sadrazam Mahmud Nedim Pasa'nin  Hahambasi Kaymakami Yakir Efendi'nin yasi ve son gunlerini kutsal topraklarda gecirme arzusu sonucu istifasi uzerine Sultan Iradesine istinaden akilli ve locum tenens gorevlerini yerine getirebilecek  bir  kisi secilmesini ongoren 1 Rebiulevvel 1289 (9 Mayis 1872) tarihli tezkeresi uzerine Meclis-i Cismani yeni Hahambasi'yi secmek uzere 19 Mayis 1872 Pazar gunu Kuzguncuk'ta Haim Isaie Eskenazi'nin konaginda toplandi. 6 uyenin istifasi ile yarida kalan hararetli muzakerelerden sonra bu kez Haskoy'de yapilan ikinci oturumda secilen 12 kisilik bir gecici kurul bir hafta sonra 26 Mayis 1872 Pazar gunu Balat Ahrida Sinagogu'nda toplanarak oy coklugu ile Istanbul Hahambasisi Mose ha-Levi'yi Hahambasi Kaymakami secti. Mose ha-Levi'yi Osmanli  Hahambasi Kaymakami olarak atayan irade 3 Temmuz 1873 tarihini tasimaktadir. Mose ha-Levi 4 Temmuz 1873 gunu Saray'in ozel bir temsilcisi Haskoy'e gelerek yeni Hahambasi Kaymakamini Saray'a davet etti. Mose ha-Levi , Meir Yaes ve Mose Hayim isimli Hahamlar refakatinde kendilerine tahsis edilen kayiklarla Saray'a gelerek Sadrazam Sirvanizade Mehmed Rusdi Pasa tarafindan kabul edildi. Haim Nahum Efendi,  Alians sekreteri Bigart'a yolladigi 11 Ocak 1909 tarihli mektupta da "47 yildan beri bos kalan Turkiye Hahambasiligi secimi icin 24 Ocak 1909 Pazar gununu tesbit ettik" diye yaziyor, dolayisiyla Yakup Avigdor'un 1863 de gorevden alinmasindan beri bu makamin bos oldugunu, bu sure icinde gorev yapanlarin makami vekaleten doldurduklarini belirtiyordu. Mose ha-Levi'nin resmi muhurunde birbirleriyle celiskili gibi sanilabilecek iki ifade de dogrudur. Yani Mose ha-Levi yerel olarak Grand Rabbin a Constantinople yani Istanbul Hahambasisi'dir, ancak ayni zamanda Togarma (yani Turkiye)  Hahambasi Kaymakami'dir, Hahambasisi degil.   
    Mose ha-Levi'nin Temmuz 1908'de, Ikinci Mesrutiyet'in ilanindan sonra gorevinden istifa etmek zorunlulugunda kalmasi uzerine 24 Ocak 1909 tarihinde Kal Kados Galata Zulfaris Sinagogunda (halen 500.Yil Vakfi Turk Musevileri Muzesi) yapilan secim sonucu Haim Nahum Efendi Osmanli Hahambasisi secildi. Sultan Mehmet Resad'in 2 Mart 1909 tarihli berati ayni zamanda Imparatorluk sinirlari icindeki Musevi cemaatlarinin hukuki durumuna da aciklik getiren bir belgedir. Secimin sonucunu ve dolayisiyla Hahambasilik sifatini onaylanan Irade o kadar onemli idi ki Haim Nahum Efendi Bigart'a yolladigi 24 Subat 1909 tarihli mektupta "henuz Irade elime gecmediginden tebriklere cevap veremiyorum" diye yaziyordu. 
    Haim Nahum'un 30 Mart 1920 tarihinde istifasindan sonra  Edirne Hahambasisi Haim Mose Becerano, Hahambasi Kaymakami sifati ile bu gorevi 1931 yilinda olumune kadar devam ettirdi. Buyukbabam Menahem Efendi Avigdor'un yakin dostu olan Haim Mose Becerano'nun bu sayfada gordugunuz ve annemle-babamin 20 Mart 1931 tarihinde Italyan Kal de los Frankos Sinagogunda dugunlerine gonderdigi tebrik mesajini iceren kartvizitinde de bizzat kendisinin Locum Tenens sifatini kullandigi acikca gorulmektedir. Haim Mose Becerano'nun kisa bir sure sonra,  3 Agustos 1931 tarihinde olumunden 1952 yilina kadar gecen 21 yillik sure icinde Turk Yahudileri bir Hahambasi secmediler ve bu makamin gorevleri Bet Din baskanlari tarafindan vekaleten yerine getirildi. Isak Saki olum tarihi olan Agustos 1940 tarihine kadar bu boslugu doldurmaya calisti ve onu takiben Rafael David Saban da ayni goreve devam etti.
    60 yasin ustundeki okuyucular Rafael David Saban'in o yillar  toplum icinde granrabino veya Hahambasi olarak anildigini animsayacaklardir. Ne var ki Rafael David Saban bu sure icinde gorevini Hahambasilik Ruhani Meclisi Reisi sifatiyla surdurdu, Hahambasi olmasi ancak 1953 yilinda gerceklesti.  12 Mayis 1952 tarihinde Hahambasilik namina Reis Dr. S.Abrevaya ve  Ikinci Sekreter Dr. Y.Garti tarafindan imzalanan 148/Mek.64 referansli bir dilekce ile Istanbul Vilayeti Yuksek Makamina yapilan muracaat soyle baslamaktadir: Hahambasi Kaymakami Hayim Becerano efendinin vefatindan beri Turkiye Musevileri simdiye kadar ahvalin ilcaati [durumlarin zorlamasi] sebebile yerine bir hahambasi intihap [secme] imkanini bulamamislardir. Goruldugu gibi Hahambasilik dahi gunumuzden 53 yil once, Hayim Becerano efendinin Hahambasi Kaymakami sifatini resen ve resmen kabul ve ifade etmektedir.  Turkiye Cumhuriyeti'nin ilk Hahambasi secimi Bakanlar Kurulu'nun 29 Mayis 1952 tarih ve 15053 sayili kararina dayanarak 25 Ocak 1953 gunu yapildi ve mevcut 62 delegenin 54'unun oyunu alan Rafael David Saban Cumhuriyet'in ilk Hahambasisi secilerek 2 Mart 1953 gunu Neve Salom Sinagogunda icra edilen is'ad toreninden sonra goreve basladi. David Saban'in 26 Kasim 1960 gunu vefatindan sonra Bakanlar Kurulunun 10 Mayis 1961 gun ve 5/1189 sayili kararina dayanilarak 21 Agustos 1961 gunu yapilan secim sonucu 55 oyun 42'sini alan Rav David Asseo ikinci, ve kendisinin 14 Temmuz 2002 tarihinde vefatindan sonra  24 Ekim 2002  tarihinde yapilan secimle de Rav Izak Haleva ucuncu Hahambasi olarak goreve geldiler. 
    Sonuc:
1. Hahambasi, Osmanli ve sonra Turkiye Hahambasisi ve Hahambasi Kaymakami sifatlari birbirlerinden farkli anlamdadir.
2. Bir kisinin toplum icinde anildigi sifat, ne kadar yaygin olursa olsun, resmen taninmasi ve resmi kayitlara bu sekilde gecmesi icin yeterli degildir.
3. Ilk Osmanli Hahambasisi Abraham Levi, son Osmanli Hahambasisi Haim Nahum Efendi'dir.
4. Yakup Avigdor Hahambasi idi. Yakir Geron, Mose ha-Levi ve Haim Mose Becerano Efendi ise Osmanli Hahambasi Kaymakami idiler.
5. Hahambasi Kaymakami (Kaimmakam) sifati tarihte ilk kez Mose ha-Levi icin kullanilmamistir. Bu sifatin secim sistemi ve delege secimi ile de ilgisi yoktur. Bu sifat Abdulaziz tarafindan yururluge giren Hahamhane Nizamnamesinde de yer almaktadir.
6. Haim Mose Becerano Efendi Cumhuriyetin ilanindan sonra goreve fiilen devam etmis, ancak toplumunda bu sifatla anildigi ve sevildigi halde hicbir zaman Turkiye Hahambasisi sifatini almamistir. Ayni durum Rav Saban'in 1940 ila 1953 arasi gorev suresi icin de soz konusudur.
7. Rav Saban, Rav Asseo ve Rav Haleva'nin sifatlari mazbatalar ve hukumet kararnameleri  ile resmen onaylanmis olup, kimse endiselenmesin, ne simdi ne ileride kimsenin bu sifatlari tartismasi zemini yoktur.
8. Bir sifat, yalnizca onu dogrulayan ve resmen beyan eden bir mazbata, berat veya kararname gibi resmi bir  belge ile elde edilir ve kanitlanir. Ancak toplumuna ve vatanina emek veren tum liderler ayni sayginliga ve toplum vefasina hak kazanmis olup Locum Tenens veya Kaymakam sifatini tasimasi hic birinin degerine ve sayginligina golge dusurmez.

Kaynakca (daha ayrintili kaynakca yayimlanacak kitapta yer alacaktir)
¹  The New Grolier Webster International Dictionary of the English Language, Vol.1,1971,
²  Your Dictionary.com internet sitesi uzerinden The American Heritage Dictionary of the English Language, 4th Ed.,Houghton Mifflin Company, 2000.
³  Harper's Shorter French and English Dictionary, UK,.
⁴  The New Grolier Webster International Dictionary of the English Language, Vol.1,1971,
⁵  Osmanlica Turkce Sozluk, Bilgi Yayinevi, Ankara,1985.
⁶  Meydan Larousse Buyuk Lugat ve Ansiklopedi.
 ve de ... 

Hakan Alkan, 500 Yillik Seruven - Belgelerle Turkiye Yahudileri, 2000
Esther Benbassa, Un Grand Rabbin Sépharade en Politique, 1990.
Hatice Dogan, Osmanli Devletinde Hahambasilik Muessesesi, 2003
Mark Alan Epstein, The Ottoman Jewish Communities and their Role in the 15th and 16th enturies,1980
Ahmet Hikmet Eroglu, Osmanli Devletinde Yahudiler, 1997
M. Franco, Essai sur l'Histoire des Israélites de l'Empire Ottoman, 1897
Abraham Galante, Les Juifs de Constantinople sous Byzance, C.1 , 1940
Naim Guleryuz, Istanbul Sinagoglari, 1992
Naim Guleryuz, Turk Yahudileri Tarihi, I, 1993
Prof. Avigdor Levy, The Jews of the Ottoman Empire,1994
Prof. Aron Rodrigue, French Jews Turkish Jews, 1990
Prof. Stanford J. Shaw, The Jews of The Ottoman Empire and the Turkish Republic, 1991