İTALYAN MUSEVİ CEMAATİ ve SİNAGOGU

@ Naim Avigdor Güleryüz

Tarihçi Abraham Elmalek’e yazılmış ve arşivlerinde mevcut 14 Şubat 1858 tarihli bir tutanağa dayandığını belirten muhtemelen 1950 tarihli bir nota göre, İtalyan Musevi Cemaati yaklaşık 1838’de, Castro ailesinden ölen bir kadının cenaze töreni için fahiş bir ücret istenmesi üzerine çıkan anlaşmazlık sonucu kurulmuştur.               

Yine aynı arşivlerde mevcut ve imzasından cemaatin eski genel sekreterlerinden Leone Piperno tarafından yazıldığı anlaşılan, Mayıs 1931 tarihli 13 sayfalık el yazılı anıda ise, cemaatin 1862’den beri mevcut olduğu ifade edilmektedir. Söz konusu anılarında Piperno da ihtilaflı olayı aynen yukarıdaki gibi anlatmakta, ancak bazı ayrıntılar eklemektedir. Şöyle ki, basit beyaz tahtadan bir sanduka ile birkaç hahamın duasından ibaret çok mütevazi bir cenaze töreni için tastamam 120 lira istenmiş, merhumenin ailesi de bu bedeli ödeyebilmek için mücevherlerini satmak mecburiyetinde kalmıştır.

Galante ise anlaşmazlığın nedenini ve tarihini farklı bir şekilde anlatmaktadır. Cemaatin kuruluş tarihini 1864 olarak veren Galante görüşünü, herhalde kişilerden aldığı sözlü bilgilere ve 9 Şevat 5625 (5 Şubat 1865) tarihli bir belgeyi yorumlamasına dayandırmaktadır. Söz konusu belge Yabancılar Cemaati yöneticileri ile zamanın Hahambaşısı arasında imzalanmış ve gömü tarifelerini düzenleyen bir anlaşmadır. Yabancılar Cemaati adına Daniel Fernandez, Abraham Benzonana, İsak Ruben Servi ve Ruben Franco’nun imzaladıkları bu belgenin Sefarad Cemaati adına yalnız Hahambaşı Yakir Geron tarafından imzalanmasını Galante, cemaat yöneticilerinin uyuşmadıkları bir hususu imzadan kaçındıkları yolunda yorumlamakta ve Hahambaşı Geron hakkında bir dizi spekülasyonda bulunmaktadır. Galante olayın, ve sonrasında getirdiği bölünmenin 1864’de cereyan ettiği sonucuna herhalde yukarıdaki belge tarihinden (1865) önce, fakat Yakir Geron’un Hahambaşı olmasından (1863) sonra olması gerektiği mantığı ile varmakta, ayrıca M. Franco’ya atıfta bulunmaktadır. M. Franco[3] daİtalyan Cemaati’nin kendini 1864’de örgütlediğini belirtmekte ve 5 Haziran 1864’de seçilen yöneticilerden bazılarınn ismini vermektedir: Dr. Jak de Castro, Daniel Fernandez, Emanuel Veneziani, Ruvben Franco, vs. Anlaşmazlık sebebi de Galante’ye göre, Daniel Fernanzdez’in bir akrabasının evlendirilmesi için cemaatin katkı payı olarak, drahoma tutarı ile orantılı çok fazla miktarda para istemesidir.               

Tetkik ettiğimiz, Marsilya İtalyan Konsolosluğunca onaylı 3 Şubat 1893 tarihli bir belgeden Daniel Fernandez (Diaz)‘in 1893’de 70 yaşında olduğu anlaşılmaktadır. Bu durumda 1838 tarihinde 15 yaşında olan Fernandez’in cemaat kurucusu ve yöneticisi olduğu düşünülemiyeceğine göre, kuruluş tarihini 1838 olarak ifade eden görüşü dikkate almamız mümkün değildir.                

Anlaşmazlık ister bir düğünden ister bir cenazeden kaynaklansın olay şudur ki keyfi ücret talebini protesto eden yöneticilerden Daniel Fernandez ile Emanuel Pinhas Veneziani görevlerinden istifa ederek yeni bir cemaat kurmaya karar vermişlerdir. Daha önce belirttiğimiz notta, yeni girişimcilerin 29 Ekim 1843’de Osmanlı Yahudi cemaati yöneticleri ile anlaşmaya vararak Ortaköy, Kuzguncuk veya Hasköy mezarlıklarından birine gömü yapabilme imkanı sağladıkları, bu konuda hazırlanan anlaşmanın Hahambaşı ve de Babıali tarafından onaylandıktan sonra çevirisinin Toskana Dukalığı İstanbul Konsolosluğu’na verildiği ifade edilmektedir. Yine aynı nota göre, cemaat mensupları zaman zaman ayrıcalıklarla karşılaşınca tamamen özerk olma ve resmen tanınma gereksinmesi gündeme gelmiştir. Mensuplarının çoğunluğu İtalyan uyruklu olan cemaatin tanınması için, o günün koşullarına göre, bu arada (1861) milli birliğe kavuşmuş olan İtalyan Krallığı’nın Babıali nezdindeki temsilcisi Comm. Cerruti’ye başvuruldmuştur. Cerruti, Başkan Fernandez’e gönderdiği 2 Mayıs 1862 tarihli yazısı ile hükümetinin 16 Nisan 1862 tarihli kararını bildirerek mensuplarının İtalyan uyruğunu muhafaza etmelri kaydı ile vatandaşlarının din özgürlüğünü korumaya ve cemaati resmen tanımaya hazır olduğunu iletmiş, cemaat de statüsünü hazırlayarak Comunita İsraeliitico-Italiana di İstanbul  adını almıştır. Arşivdeki, İstanbul Fransız Konsolosluğu’nca onaylı 1 Şubat 1859 tarihli bir belge, J.de Castro-Başkan ve Robert Franco – Sekreter imzalarını taşımakta olup başlığında ve Latince-İbranice resmi mühründe Comunita Israelitico-Straniera di Rito Spagnuolu Portughese di Constantnopoli ibaresi okunmaktadır. Yani İspanyol-Portekiz Ritinde Yabancılar Yahudi Cemaati.Böylece anlaşmazlık konusu olay sonucu merkez cemaatten ayrılanların ilk önce Yabancılar Cemaati, daha sonra de İtalyan Yahudi Cemaati olarak örgütlendiği anlaşılmaktadır.

Cemaat ilk olarak Karaköy Zülfaris Sokak’ta bir yer edinerek sinagog olarak kullanmaya başlar. Sinagogun hahamı güzel sesli İtalyan uyruklu Bensiyon Levi idi. Bu bina yıkılınca Bitpazarında kiralanan yer yeter derecede geniş olmakla beraber merkezden uzaklığı dolayısıyla sinagog olarak  pratik bir çözüm olmaz. Bu kez Kuledibi Küçük Hendek Sokağı’nda bir yer kiralanır ve  cemaatin hahamı Samuel’in eşi ile birlikte aynı yerde ikametine izin verilir. Yeni genç  üyelerin ısrarı üzerine bir sinagog inşası için bir arsa edinmeyi kararlaştıran dönemin yönetim kurulu, Kuledibi Şahsuvar Sokak’ta (şimdiki Şair Ziya Paşa Yokuşu) halen sinagogun bulunduğu arsayı satın alır. Arsa bedeli, cemaat genel sekreteri Leone Piperno’ya göre, Zülfaris sokakta yıkılan sinagogun arsasının satışından elde edilen 150 lira ve cemaat kasasındaki hisse senetlerinin paraya çevrilmesinden sağlanan 900 lira ile karşılanır. Bu kez inşaat için para kalmayınca, o günlerde Galata Cemaati’nden istifa ederek yeni kurulan bu cemaate katılan borsa ajanı Emanuel Salem’in, inşaat için gerekli para kadar her biri birer liralık, her yıl peyderpey itfa (amorti) edilecek tahviller çıkarılması önerisi benimsenir ve gerekli 800 lira böylece toplanır. İnşaat konusunda bir irade sağlanmasını talep eden Hahambaşı Kaymakamı (Locum Tenens)  Moşe Levi’nin yazdığı takrir Kapu Kahyası[6] Yeşua Aciman tarafından Babıali’ye sunulur. Aciman’ın, ”siz  temel atıncaya kadar ben İrade’yi sağlarım” güvencesi ile de hafriyata ve temel inşaatına başlanır.  Bu arada, Abraham Levi Kezzapçioğlu’nun bağışladığı 150 lira ile arsanın yanındaki parsel de satın alınarak alan genişletilir. Ancak, Hahambaşılık takriri Şurayı Devlet[7] tarafından reddedilir ve beklenen İrade gelmez.  Bu arada, cemaat Genel Sekreteri Leone Piperno’nun kişisel gayreti ile devam eden inşaat büyük zorluklarla tamamlanarak çatısı kapatılır. Mahalle imamı ile muhtarının bölgede bir  sinavi (sinagog) inşaatını mahzurlu görmediklerine dair mazbataları, bilirkişinin olumlu raporu ve çatısı kapatılmış bir binanın yıktırılamayacağına dair mevzuat çerçevesinde Şurayı Devlet 23 Cemaziyelevvel 1302 (10 Mart 1885) tarihli kararı ile sinagogun ruhsatını  verir.              

1980 yılı yaz mevsiminde Mimar Aguado’nun katkıları ile elden geçirilen sinagog 1998 yılında hayırsever bir dindaşın bağışladığı bir ısıtma sistemiyle ve bir başka hayırseverin bağışladığı vitraylarla donanmıştır. Yüksek bir duvarla sokaktan ayrılan kagir sinagog yapısı kırma çatıyla örtülüdür. Sinagogun demir giriş kapısından bir avluya, oradan da basamaklarla ibadethanenin ana giriş kapısına ulaşılır. Kuzeyden merdivenlerle çıkılan kadınlar mahfili (azara) giriş mekanının üzerini kaplar, yan duvarlar boyunca uzanarak birer kavisle Ehal’le birleşir. Ana mekanın zemini altıgen İtalyan karolarla kaplıdır. Ancak, ortadaki beton dökülü bölüm, Teva’nın evvelce burada bulunduğunu ve sonradan Ehal önüne çekildiğini düşündürmektedir.

Sinagog yönetimi 1922 yılında aldığı bir kararla o güne kadar her Cumartesi günü sinagogda konser veren Maftirim korosuna kapılarını kapatmıştır.[9] Koro o tarihten sonra  Kenesset (Apollon) Sinagogu’na taşınmıştır. İtalyan Sinagogu uzun yıllar boyunca, Pesah’tan önceki oniki hafta süresince Cuma akşamları düzenlediği  Minha Gedola vaaz ve konferansları ile, İstanbul Yahudileri’nin bir kültür ve irfan ocağı olmuştur. Henüz Hahambaşı seçilmeden önce Rav David Asseo, Haham İsak Rofe, Haham Eliyahu  Kohen, gazeteci Eliezer Menda, yazar ve şair Moiz  Alboher, ünlü matematik profesörü Yomtov Garti, Dr. Moiz Akşiote,  gazeteci İsak Misistrano, Avukat Daniel Behar, Avukat Kemal Levent ve daha bir çok hatip bu sinagogun kürsüsünden cemaate seslenerek ahlak ve din konularında görüşlerini sunmuştur. İtalyan Sinagogu’nun başkanlığını kuruluşundan günümüze, sırasıyla: Daniel Fernandez Diaz, Leon Piperno, İzidor Franko, Augusto de Medina, Giullio de Medina, Mose Çittone, David Danon, Giaccomo Afnaim ve Nesim Behar üstlendiler. Sinagogun Haham ha-Kal görevini yürütenler ise, değerli bestekar – icracı ve klasik Türk musikisi üstadı hazan İsak Algazi (1923-1933), hazan Eliya Eskenazi,  Rav Mihael Gabay, Rav Yako Jak Levi, Rav Hayim Magriso Toka’dır. Sinagog gabay’ları arasında Moşe Moiz Bardavit, Moiz Levi, Mikael Horasa ve Nesim Şalhon’u zikredelim.    

1999 yılından itibaren Şavuot Bayramı kutlamalarının her yıl bu sinagogda düzenlenmesi geleneği yerleşmiştir.                120 yıldan beri aralıksız hizmet vermeye devam eden, zaman zaman Bar Mitzva ve Bat Mitzva törenlerine ve nadir de olsa düğünlere sahne olan, bir zamanlar 300-400 kişinin dua için geldiği İtalyan Sinagogu halen ancak özel günlerde ve 25-30 kişilik bir hazirunla açılabilmektedir.